Պատմում է գյուղը

Գյուղի մասին մտածելիս՝ հիշողության ու անորոշության սահմանին, կարելի է նայել տատիս ճաքճքված ձեռքերին, կնճռոտված ճակատին, մի բուռ մնացած մարմնին ու հիշել, հիշել գյուղի արդեն չվառվող օջախներն ու դրանց վրա սևացած կաթսաները. հիշել տատիս մազերի չափ ճերմակ ձմեռներն ու անսահնակ մանկությունը, հիշել պապիս ալրախառը մազերն ու նրա՝ տատիս սրտի չափ մեծ ափերը…
– Տա՛տ,բանմ պատմե էլի։
– Դու գուկաս հետներս դաշտ, օր ընձի խոսցնե՞ս
– Չէ, օր սինձ ուտեմ:
Տատս զոխ քաղելու զոռով էր գալիս, բայց միշտ ամենամեծ պարկով հենց նա էր տուն գալիս։
-Քաղածը քոլ է, օր շատ էրևա։
Ծիծաղում էր պապս, կապը տատիս ձեռքից խնամքով վերցնում ու անխնամ քաշ տալիս տուն։
– Տա՛տ,դաշտ գալ ընչի՞ չես սիրե։
– Մանկությունս դաշտը անցավ,ջահելությունս դաշտը անցավ, գուզես պառավությունս էլ դաշտն անցնի՞։
– Ջահելությունիցդ պատմե էլի…
– Ես, Ժուլետը, Գրետը դաշտն իրար հետ էինք։ Շատ դատելու համար ընձի պրեմյա էին տվե, տարա տուն կիսուրսիս տվեցի, գնաց ընձի կարմիր խաս կտորից խալաթմ առավ ու սեց՝ կհագնիս կէրթաս դաշտ, բայց կհանես ընդեղ չփչացնես։ Ուրախ ուրախ հագա, սաղին ցույց տվի, հասա դաշտ հանեցի, հին խալաթս հագա, մտա գործ էնելու։ Ետ էրթալուց հանի հագնիմ տեսնիմ թևերը չկա։ Սիրտս փորես գնաց, ըսի տեսնիս ինչ է էղե, մեկե տեսնիմ էն արևամեռ Գրետի ոտներին կարմիր չլեր կա փաթթած։ Էկավ կսե.
-Յա, բա հո ոտներս պտի չցավցնեի ինչ է դու թևով խալաթ հագնիս։
էդ խալաթը տարա տուն պահի ու պահի, կիսուրս մնար-մնար կսեր՝ ու՞րա խալաթդ, ես էլ կսեի՝ ափսոս է, մա՛, դուրսը ուր մաշեմ էրթա։ Էնքան չհագա մինչև ձմեռ էկավ, ժակետներիս տակից գողտու հագա մաշցրի։ Շատ զզվելի կնիկ էր Գրետս, մենակ ըդոր կսիրեի։
Ժպտում էր տատս ու հիշում իր տխուր ու երջանիկ մանկությունը, հիշում դաշտում կորցրած ջահելությունն ու անորոշության սահմանին մնացած հիշողությունները։
Լույսը գյուղում անասելի շուտ էր բացվում. տատս քնաթաթախ սուրճ էր եփում, մինչ պապս վազքով ջուր էր հասցնում կովերին։
– Պա՛պ, իսկ կովերը գիտե՞ն, օր ժամը 5-ն է:
– Իմանանան-չիմանան, մալի ջուր խմելու ժամը 5-ն է։
– Առավոտվա՞, թե՞ իրկվա։
– Առավոտ 5-ին, իրկունը՝ երբ օր դաշտից եկան։
Պապիս համար լույսը բացվում էր, երբ մալը գնում էր դաշտ, ու մութն ընկնում էր, երբ մալերը տուն էին գալիս։ Աննկարագրելի զբաղված էր պապս տատիս համար զբաղվածություններ հորինելով, մինչև մութն ընկնելը։
– Տա՛տ, ինչքա՞ն համբերություն է պետք ունենալ, օր պապի ետևից հասցնես վազես։
– Համբերությունը հեչ, առողջություն է պետք։
– Տա՛տ, իսկ պապը չի սիրե հա՞, օր դու պարապ կմնաս։
– Չէէ, պապդ չի սիրե, օր ինքը գործ կենե, ես պարապ կմնամ։
– Ջահել վա՞խտ էլ էր սպես։
– Օր ջահել էինք, ուրիշ էր պապդ։ Մե անգամ ոտով քաղաք էի գնացե, ետ գալուց ուժեղ ձուն էր, կանգնա ճամփին մտածելով՝ ինչխել չէղնի ավտո գուկա կէրթամ հետները։ Սպասեցի, սպասեցի, միամ զիլ էկավ, ես էլ սառել էի, նստա ու սաղ ճամփեն կմտածեի՝ ամոթ է, օր անծանոթ մարդու կողքը նստե եկել եմ, գոնե մարդ չտեսնի։ Էկա, օր իջնիմ, պապդ ելավ դեմս։ Իջա զլից, շոֆեռին ըսեց՝ ապրիս, ախպե՛ր ջան, ու էլ բաաան չխոսաց։
– է հա լավ չէ՞, օր չի ջղայնացել։
– Լավը լավ է, բայց ես ըդքան էլ գեշ կնիկ չէի, օր ընձի չխանդեր է։
Պատմում է տատս՝ թաքցնելով ճաքճքված ու կնճռոտված ձեռքերը, շտապելով Ամալ տատի խաբի փայտը թարմացնել, որովհետև իրկուննները անասելի շուտ են գալիս գյուղում։
Պապիս մասկվիչը արգելակներ չուներ. ամեն անգամ կանգնելուց իջնում էր մեքենայից, վազում քար դնում անիվի տակ, ու ամեն անգամ ես ծիծաղից թուլանում էի, երբ պապս մեքենայի ընթացքից դուրս էր նետում իրեն: Դա, որպես կանոն, անում էր, երբ մոտակայքում քար էր տեսնում։ Մի անգամ պապիս հետ հերթական անգամ դաշտ էինք գնում, մենք՝ սինձ ուտելու, տատս ու մայրս՝ բանջարի։ Այն, որ տատս բանջար քաղել չէր սիրում ու միշտ առանց մաքրել էր լցնում տոպարկը, որ քաղածը շատ երևա, դա այլ զավեշտ էր. այս անգամ պատմությունը պապիս մասին է։
Ամառվա ձմերուկ ուտելու եղանակ էր, երբ պապս ալրաղացից լրիվ սպիտակ էկավ տուն ու հայտարարեց, որ գնում է դաշտ «չագիլ» անելու։ Ես՝ որպես պապիս անդավաճան ուղևոր, մեքենա վազեցի առանց իմանալու՝ իմ գնալը պետք է, թե ոչ։ Ճանապարհին նախիրը հեռվից տեսանք, ու էն եմ հիշում, որ նախրապանը «կոբալը» օդ պահած գոռգռում էր, որ կանգնեք։ Պապս, ավանդույթի համաձայն, մեքենայի ընթացքից վազեց քարի հետևից, ու պիտի նախրապանի դեմքի սարսափը տեսնեիք, երբ մտածեց՝ պապս քարը վերցրեց, որ իրեն խփի։ Խեղճը, նախիրը թողած, փախավ Աստված գիտի՝ ուր։
-Վաա՜այ, պա՛պ, վախեցավ։
-Է ես ավելի շատ վախեցա․․․ բա օր քար չէղներ…
Պապիս կյանքում, փչացած իրերը ավելի շատ էին, քան սարքին, ոչ թե այն պատճառով, որ չէր կարող սարքել, այլ որովհետև «մեգե էլի բդի փչանա, ինչ տարբերություն էսօր է փչացած, թե էգուց»։ Չսարքեց պապս մասկվիչի «տոռմուզները», գյուղում ապրելուց երբեք կանգ պիտի չառնես։
Լուսաբացները գյուղում թարմ թխած լավաշի հոտ ունեն ու նոր կթած կաթի թարմություն ունեն լուսաբացները․․․
Լուսաբացին տատս արևից շուտ էր տնից դուրս գալիս, մայրս՝ արևի հետ․․․ Ձմռան լուսաբացները ծխի հոտ ունեին գյուղում. բուրում էր գյուղը նոր վառված փայտի հոտով, ու «շերտած» կարտոֆիլի հոտ ուներ գյուղը․․․
– Տա՛տ, գա՞մ հետդ գոմ թազա հորթուկին տեսնիմ։
– Չէ, գոմի հոտ կկպնի։
– Մա՛մ, գա՞մ հետդ ջրի։
– Չէ, գրիպ կկպնիս․․․
Տատիս վրայից գոմի հոտ էր գալիս, մայրս միշտ գրիպ էր։
Ջրի հերթերը երկար էին, իսկ ճանապարհը՝ խորդուբորդ։ «Դարի» վրայից զվարճալի էր նայել ջուր բերողների տարօրինակ քայլերին։ Մորս թաց փեշերի մոտ տխուր էր նստել ու նայել սառած մատներին։
Ձմեռները գյուղում տատիս կարկատած նասկիներին էին նման՝ երեսը միշտ նոր, տակը՝ կարկատած․․․
Սիրուն էին ձմռան լուսաբացները գյուղում։
Դույլերը ձեռքին, կյանքի մեծ մասը հետևում թողած` տատս հևալով վազում էր հարևանի տուն: Տատս վազում էր` «պարտքը» հետ տալու։ Ու ամեն անգամ ճամփի կեսից հետ էր վերադառնում մոռացած խաբի փայտը վերցնելու ու կրկնում կնճռոտված, բայց առույգ ձայնով՝ «հենց պարտքս պրծա, կովին ռադ կենենք»: Ես լուռ սպասում էի, թե երբ է տատս պարտքերը տալու ու չէի հասկանում՝ էդ ինչ պարտք է, որ կաթով են հետ տալիս։ Չափման միավորն էլ տատիս հնամաշ փայտն է, որի վրա տատիս կնճիռներից շատ գծեր կան։ Ու տարիներով տատս պարտք էր տալիս ու վերցնում․ սկզբից պարտքատերերը շատ էին, հետո գյուղի կովերը քչացան։ Պարտք տվող ու վերցնող բացի Անիկ տատից չկար։ Տատս ամեն պանիր սարքելուց «բողոքի գիրքը» բացում էր, նայում պատից կախված կնճռոտ փայտին ու ափսոսանքով ասում․
– Առաջ լավ էր, Մանիկը կաթը ջրից էժան չէր հանձնե, Օֆիկը իրա էշ խելքից չէր մեռե, Սոնիկն էլ հարսի ջրերը ընգած կովերին չէր ծախե, պուտմ կաթով խաղ չէի խաղա։ Անիկի կովը իրանից անպետք է, պանիրս քիչ գուկա, պարտքը տա պրծնի՝ էլ չեմ վերցնե։
Բողոքում էր ու նույն եռանդով վազում -Անիկի հետ կոֆե խմելու ու բամբասելու մամայից ու լսելու Անիկի հարսի մասին չափազանցությունները։ Հետո նոր պարտքի փայտ էին սարքում, ու նորից սկսվում էր տատիս ու Անիկի վազքը մեր հացատնից իրենց մարագ, որտեղ դրված էին ինձնից տարիքով զտիչը, խնոցին ու օջախը։ Երջանիկ էր տատը իր պարտքերով, մինչև իր միակ պարտապանն ու պարտքատերը մենակ թողեց տատին։
Անիկը մեռավ, գոնե կովին պահեն, խեղճ հարիֆը ու՞մ է ինչ էրե։
Չպահեցին կովին, ու տատս իրեն մենակ էր զգում, էլ խաբ տվող չկար, կաթը արդեն կես պուտ էր դառել, ու տատս որոշեց Սիրունին «ռադ էնե», որովհետև «հարիֆը մեղք է, համ էլ մեծ է, միսը դախցած է, ուտելու բան չի էղնի, ավելի լավ է ծախենք»։
Ծախեցինք կովին, բայց տատիս պարտքի փայտերը հացատնից դուրս չեկան, ու միակ բանը, որ տատիս ուրախացնում էր, էդ մեր հարցերն էր խաբ ու խազից։
Տա՛տ, խաբ ու խազ ընչի էիք դրել անունը։
Որտև իրար կխաբենք ու մեր խաբածները խազով կնշենք,- ու միշտ իր արած հոմորի վրա ծիծաղում էր, ծիծաղում էր մինչ աչքերի արցունքոտվելը։
Տա՛տ, բայց ի՞նչ կխաբեիք իրար։
Կխմաբեինք, օր ջուր խառնած չէ կաթին, օրը էրկու անգամ զտած չէ ու փետը միշտ ծուռ կզարկեինք, օր վերջում էլ իրար խաբեինք։
Ժպտում էր տատս ու կնճռոտված հայացքով նայում խաբած ու խազված փայտերին։ Ժպտում էր՝ հիշելով իր Սիրուն կովին ու Անիկ տատին, ժպտում էր կարոտած իր գյուղի կյանքին։